و شما خواننده عزيز اگر مفاسد اجتماعيه و فرديه را ، حتى آن مفاسدى كه فسادش براى همه جوامع مسلم است ، و كسى منكر آن نيست ، مورد تجزيه و تحليل قرار دهى ، خواهى ديد كه اساس آن مفاسد اعمالى است كه باعث از كار افتادن عقل در حكومت و هدايت است ، و بقيه مفاسد هم هر قدر كه زياد باشد ، و هر قدر بزرگ باشد ، باز اساسش همين بطلان حكومت عقل است ، كه جاى توضيحش محل ديگرى است ، كه ان شاء اللَّه تعالى خواهد آمد . بحث روايتى در الدر المنثور است كه ابن جرير از ابن عباس روايت كرده كه گفت من پشت سر رسول خدا ص سوار شده بودم ، فرمود : اى ابن عباس از خدا به آنچه برايت مقدر كرده راضى باش هر چند كه مخالف خواسته و آرزويت باشد ، براى اينكه مقدرات تو از پيش در كتاب خدا ثبت شده ، عرضه داشتم : يا رسول اللَّه اين در كجاى قرآن است ، با اينكه من قرآن را خوانده‌ام ( چنين چيزى به ياد ندارم ؟ ) فرمود : آيه : * ( « وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ ، وَعَسى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ ، وَاللَّه يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ » ) * « 1 » . مؤلف : در اين روايت اشعار و اشاره اى هست به اينكه تقدير تنها اختصاص به تكوين و مقدرات زندگى ندارد ، بلكه شامل تشريع هم مىشود ، ( چون آيه شريفه راجع به تشريع است ) چيزى كه هست به اختلاف اعتبارات مختلف مىشود و اما اينكه كلمه : عسى ( اميد است ) در خصوص اين آيه به معناى ( واجب بودن ) استعمال شده باشد ، آيه شريفه دلالتى بر آن ندارد ، و ما در سابق هم گفته‌ايم كه اين كلمه در مورد خداى تعالى هم به همان معناى لغويش در قرآن به كار رفته ، كه همان اظهار اميد باشد ، پس نبايد به گفته بعضىها اعتنا كرد كه گفته‌اند : در قرآن همه چيز مصداق ( عسى ) است ، چون عسى در قرآن و از ناحيه خدا واجب است ، و از اين عجيبتر مطلبى است كه از بعضى مفسرين نقل شده كه گفته‌اند هر چيزى كه در قرآن با كلمه ( عسى ) بيان شده واجب است ، مگر دو جا يكى در مساله تحريم كه فرموده : « عَسى رَبُّه إِنْ طَلَّقَكُنَّ » « 2 » و يكى هم در سرگذشت بنى اسرائيل كه فرموده : « عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ » « 3 » . و نيز در الدر المنثور است كه ابن جرير از طريق سدى روايت كرده كه گفت : رسول خدا

--> ( 1 ) الدر المنثور ج 1 ص 244 ( 2 ) « سوره تحريم آيه 5 » ( 3 ) « سوره اسرا آيه 8 »